بر هر شعبه برگ‌هايى شبيه به برگ موز تازه كوچكى رسته و از برگ زرنباد بزرگتر و گل آن زرد و در خوشه به قدر يك شبر و تخم آن سياه رنگ بسيار ريزه و بيخ آن زرد و بعد برآوردن از زمين آن را بريده جوش داده خشك نموده به اطراف مىبرند و تازه آن بد طعم و رايحه تا سه چهار ماه پس نيكو مىگردد و گويند در ميان آن به ندرت بعضى دانه‌هاى سمى به هم مىرسد و آن صلب‌تر و مايل به تيرگى است و آن را به هندى هلديا نامند و كسانى كه مىشناسند چيده بر مىآورند و تتمه را جوش مىدهند و احياناً بعضى دانه‌ها شبيه به ماميران در ميان بسته‌هاى زردچوبه به هم مىرسد و آنچه در ماهيت آن صاحب تحفه و غيره نوشته‌اند بيان واقع نيست و منبت آن بلاد چين و هند و بنگاله و دكهن است و بهترين آن تازه خوشرنگ كم ريشه آنست . طبيعت آن : در سيّم گرم و خشك . افعال و خواص آن : جالى بصر و مفتح سده جگر و جهت استسقا و يرقان نافع چون يك درم آن را با شراب ابيض و با هم وزن آن انيسون بياشامند و مضغ آن جهت تسكين وجع اسنان خصوص اندك بريان نيم گرم آن و اكتحال آن جهت جرب و بياض رقيق و تقويت چشم و عصاره آن روشنايى چشم بيفزايد و بياض حادث در آن را بر طرف كند و ذرور آن مجفف قروح و رافع درد و ورم آنها و لهذا اهل هند بعد از حجامت بلافاصله ذرور آن را بر آن موضع مىمالند و ضماد آن با شراب زايل كننده نمله و مجفف قروح است و تكميد بدان مسكن اوجاع و محلل اورام خصوص ورم حادث بعد از فصد و طلاى آب گل آن زايل كننده كلف و بهق و آثار جلد . مضر قلب به مضرت بسيار ، مصلح آن آب ليمو و اترج . مقدار شربت آن : تا دو درم . بدل آن : فوة الصبغ و نيم وزن آن در امراض عين ماميران و در غير آن نيم وزن آن نيز عاقرقرحا است . فصل العين مع السين المهمله عسل النحل به فتح عين و سين و لام و فتح نون و سكون حا و لام به يونانى مالى و القوليس نيز و به سريانى ويسا و به رومى مالى و به فارسى انگبين و شهد و به هندى مده و به لغتى بهت برس نامند و مشهور به شهد است . ماهيت آن : معروف است و مراد از آن عسل نحل است بهترين آن سرخ رنگ شفاف و خوشبوى غليظ خوش طعم صادق الحلاوت آنست كه در آن مطلق موم نباشد و چون با انگشت بردارند تار بندد و اين از براى مداوا بهتر است و بعد از آن سفيد نباتى رنگ به اوصاف مذكوره و اين از براى لذت و تغذيه و ربيعى اين بهتر از صيفى است و شتوى آن زبون و همچنين سبز و سياه و كهنه از يك سال گذشته حاد الطعم و تيز و يا ترش و تلخ و رقيق شده بشع بدبوى و يا خشك شده و رطوبات آن تحليل يافته بشع بدبوى گشته و اكثار بسيار كهنه فاسد آن در كمال مضرت و مورث جنون و امراض مهلكه جهت آنكه محرق اخلاط است . طبيعت تازه آن : در دويّم گرم و در اول خشك و اندك مانده آن در آخر دويّم گرم و خشك و بعضى انواع حاد آن و همچنين كهنه آن در اول سيّم گرم و در دويّم خشك و عسل خام گرمى و حدت و جلاى آن زياده و به دواييت اقرب و عسل مطبوخ كف گرفته حرارت و حدت و جلاى آن كمتر و به غذاييت اقرب و در قوام آوردن آن شرط است كه آب داخل كنند و به آتش ملايم جوش دهند تا به قوام آيد و احتياط كنند كه نسوزد زيرا كه اگر آب داخل نكنند كف آن را نمىتوان گرفت و اگر آتش زياده كنند مىسوزد و تلخ مىگردد . افعال و خواص آن : جالى و مفتح سدد و افواه عروق و مقطع و منقى بلغم لزج و رطوبات و جاذب آنها از عمق بدن و فضول دماغى و زايل كننده استرخا و استسقا و يرقان و سپرز و عسر البول و انواع رياح و ايلاوس و سموم بارده و مفتت حصات و دليل بر منافع آن همين بس كه حق تعالى در كلام مجيد خود مىفرمايد كه و أوحى ربك الى النحل أن اتخذي من الجبال بيوتاً و من الشجر و مما يعرشون ثم كلى من كل الثمرات فاسلكى سبل ربك ذللا يخرج من بطونها شراب مختلف الوانه فيه شفاء للناس ان فى ذلك لآيه لقوم يتفكرون و جناب مقدس نبوى صلى الله عليه و آله و سلم مىفرمايند : فو الذى نفسى بيده ما من بيت فيه عسل الا و يستعفر الملك لذلك البيت فان شربها رجل دخل فى جوفه الف الف دواء و خرج منه الف الف داء فان مات و هو فى جوفه لم تمسه النار و قال صلى الله عليه و آله و سلم قلب المؤمنين حلو يحب الحلوه و قال صلى الله عليه و آله و سلم نعم الشراب العسل يرعى القلب و يذهب برد الصدر و قال من يريد الحفظ فليأكل منه و نيز در حديث است كه هر كه اراده شفا داشته باشد بايد كه صبح ناشتا عسل با آب باران ممزوج كرده بياشامد و جالينوس گفته هيچ چيز بهتر از عسل نيست در نفع از براى بدن و علاج اكثر امراض و از براى سرشتن ادويه جهت آنكه به سبب لزوجت و غلظت قوام باعث سرعت امتزاج و حفظ آنها است از تلاشى و فساد و به سبب حلاوت مجرب طبايع و لذيذ و دافع بشاعت و رساننده قواى ادويه است به سرعت در تمام بدن و غير اينها از فوايد كثيره . * امراض الصدر و الرأس و المعده و الكبد و غيرها * آشاميدن آن با مصطكى جهت جلب رطوبات و فضول دماغى و